Revexetación do campus de Vigo

O campus de Vigo, no lugar das Lagoas-Marcosende (parroquia de Zamáns), está situado a uns 15 km da cidade de Vigo entre cotas de altitude de 370-480 m sobre o nivel do mar. Na actualidade constitúe un amplo espazo natural cunha superficie de 136 ha, con orientación na maioría sur (150º-240º N), das que case un 60% (unhas 80 ha) está formado por arborado de gran tamaño, un 20% de zona verde con algún arborado pequeno, 1% de láminas de auga e 19% de superficie urbanizada e infraestruturas.


A xestión, conservacíón e protección dos espazos verdes recae na Oficina de Medio Ambiente (OMA) da Universidade de Vigo, que traballa estreitamente coa Unidade de Xardinería e Mantemento de Zonas Verdes, nun labor de mantemento constante ao longo do tempo (plantacións, roza, sega, corta, poda, despedregado, limpeza, aviveirado…) planificado en función da climatoloxía e do estado vexetativo das distintas zonas. Todo o persoal está amplamente cualificado para recoñecer as especies coas que traballa e atender as directrices ambientais trazadas pola OMA durante estes anos (tanto para conservación de especies autóctonas como para erradicación de especies invasoras).

A posta en valor do monte no campus vai máis alá do meramente forestal, contemplando:

• o valor protector do solo (p. ex. fronte á erosión)

• creación e restauración de hábitats

• valor da atmosfera (purificación do aire)

• valor da biodiversidade (interrelacións ecolóxicas)

• valor social (recreativo, paisaxístico, educativo, cultural, deportivo...)

• valor económico (madeira, cogumelos, froitos, bagas, ...)

• valor gandeiro/pastoreo (en colaboración coas aldeas circundantes de Vilariño e Marcosende)


A evolución histórica dos terreos do campus en anos precedentes pon de manifesto como antes do ano 1950 a maioría da superficie de monte estaba sen explotar, e nela abondaban as brañas (de aí o topónimo "As Lagoas") rodeadas por pequenas masas de bosque e leiras das aldeas colindantes. Xa dende os anos 1960 ata os 1980 aumentaron considerablemente as masas forestais de plantacións de piñeiro, masas que sufriron dous grandes episodios de alteración da súa cuberta vexetal:

• O primeiro deles foi a partir de 1994 coa corta a matarrasa dos piñeiros (Pinus pinaster) que ocupaban a meirande parte da superficie, como consecuencia da ampliación do campus e construción da maioría dos centros que existen na actualidade. As expropiacións supuxeron que os veciños antes de cederen os terreos cortasen o arborado que posuían para obteren un maior rendemento económico coa madeira.

• Posteriormente, a partir do ano 2000, coa construción do anel perimetral do vial de circunvalación e amplas zonas de estacionamentos para os centros, o terreo foi nivelado con maquinaria pesada, o que supuxo enormes movementos de terras, que ademais de destruír a cuberta vexetal de mato e herbáceas, provocou profundas alteracións nos perfís edáficos.


Isto afectaría á:

perda e alteración da cuberta vexetal

compactación do solo

erosión

asome da terra mineral

impactos sobre os ecosistemas

perda e exposición de hábitats naturais

perda de regulación térmica debido á desaparición arbórea

proliferación de especies herbáceas e arbóreas invasoras ou inadecuadas


Para corrixir esta situación, deseñouse no ano 2000 un plan de revexetación do campus que tratase de compensar estes impactos.
Os obxectivos deste plan foron:

Aumenta-la cuberta da vexetación autóctona

Conserva-la diversidade de hábitats naturais

Crear paisaxe variada e atractiva visualmente

Diminuí-la perda de solo por erosión

Protexe-los recursos hídricos: lagoas, estanques, regatos, mananciais, augas subterráneas...

• Conforma-lo campus como espazo recreativo de lecer e sensibilización ambiental


Para isto a OMA marcou as seguintes directrices:

Conservar, recuperar e ampliar hábitats naturais semellantes aos orixinais

Transplantar arborado aproveitado de zonas afectadas por obras

Repor as marras (aqueles individuos que non saísen adiante)

Evitar elementos artificiais, liñas rectas, patróns regulares ou xeométricos

• Manter zonas protexidas que sirvan como reservorios e acubillo para a fauna e a flora e mitiguen o impacto paisaxístico

• Propor actuacións flexibles, adaptativas e pouco intrusivas

• Mante-la conexión funcional do campus co medio circundante

• Deseñar sendas e carteis informativos


O plan de revexetación do campus incrementou a superficie ocupada por distintos hábitats forestais autóctonos, entre os que destacan:

carballeiras meridionais

devesas de montaña

bosques húmidos de ribeira e zonas inundables

sobreirais de zonas temperadas de solaina

soutos seminaturais

mato/matogueiras heliófitas

pradarías de herbáceas autóctonas en zonas húmidas con colonización natural


As plantacións fixéronse en función de dúas variables principais: orientación (sur predominante) e altitude (370-470 m s. n. m.), para o cal se seguiron gráficas de distribución de especies segundo distintas bibliografías.

A posición dos individuos elixiuse de xeito aleatorio, tentando cubrir unha densidade media dunhas 300 árbores/ha.

Entre as especies que principalmente se plantaron atópanse:

carballos

loureiros

estripeiros / escambróns / espiños brancos

pradairos

abelairas

bidueiros / bidos

ameneiros / amieiros

lamagueiros

capudres / cancereixos

acivros / xardóns

freixos

freixas

érbedos

sobreiras

cerquiños

castiñeiros / castiros

cerdeiras

teixos

sabugueiros

• etc.


Protexéronse e puxéronse en valor amplas zonas arbustivas e de matogueira:

toxos

xestas

uces / breixos

carpazas

codesos

buxos

abruñeiros

estevas

carqueixas

brións / musgos

• etc.


con especies que moitas veces aparecen en zonas de sotobosque:

sanguiños

sangomiños

catapereiros / pereiras bravas

rascacús / xilbarbeiras / azoutacristos

amarelles / narcisos

quitamerendas / crocus / azafrán silvestre

abrótegas / asfodelos / gamóns

barbas de vello

canudas / rabos de cabalo

orquídeas

paxariños, herba dos pitos

hortelás

xacintos bravos

violetas silvestres

cáncaros / primaveras

herbas das doas/litodoras

• etc.


e zonas húmidas e sombrías:

dentabrús / fentos reais

fentos machos/femias

fentas / fentos feros

fentos das boticas

fentos dos valos

fentos frisados

espadainas

lirios de auga

• etc.


ou en zonas empobrecidas de colonización incipiente:

felgos / fentos / fieitos

estrugas / ortigas

silvas

bigordas / madreselvas / chuchameles

fiúnchos

abelurias / estralotes / trochas

cardos

hedras / trepadeiras

viboreiras

• etc.


En zonas próximas a edificios tamén se plantaron especies ornamentais e froiteiras tradicionais:

• acereiros / loureiro portugués

• mostallos

• cerdeiras de acio

• faias

• ulmeiros

• piñeiros mansos

• piñeiros silvestres

• acerolos

• limoeiros

• figueiras

• noceiras

• maceiras

• pexegueiros

• ameixeiras

• pereiras

• cerdeiras

• etc.


Deuse especial atención a especies con froitos que serven de alimento e son difundidas como sementes pola avifauna (caso das landras polos gaios/pegas-marzas) e outros animais.

A distribución de hábitats no campus na actualidade amósase na seguinte imaxe:


Entre as medidas correctoras principais que se desenvolveron no campus dentro do plan de revexetación, están:

Transplante de arborado

• Transplante de tepes de herba, sementeira, aviveirado

• Restauración de noiros e entulleiras (con especies espontáneas: salgueiros, estripeiros...)

• Creación de zonas de reserva (con escaso tratamento silvícola para reservorio de sementes, alimento e acubillo para fauna, zonas de cría, etc.)

Apantallamentos de sebe (paisaxístico, sonoro, refuxio e alimentación, separación anti-atropelos)

• Deseño de estacionamentos "verdes"

• Construción de estanques de retención de escorrentías (fitorremediación, partículas en suspensión)

• Construción de herpeto-refuxios

• Colocación de caixas-niño e comedeiros para avifauna

• Erradicación de flora invasora:

- acacia Acacia melanoxylon

- mimosa Acacia dealbata

- falsa acacia Robina Pseudoacacia

- cortaderia / plumeiro / carrizo / herba da Pampa Cortaderia selloana

- canaveira / cana Arundo donax

- onagra / herba do asno Oenothera glazioviana

- margarida africana Arctotheca calendula

- herba do Himalaia Persicaria capitata

- herba tintureira Phytolacca americana

- cala de Etiopía / flor do xerro Zantedeschia aethiopica

- glicinia Wisteria sinensis

- acedeira amarela / vinagreta / matapán / agre Oxalis pes-capraea

- eixerón Conyza canadensis

- xunca olorosa / papiro americano Cyperus eragrostis

- gramón Stenotaphrum secundatuma

- orella de gato Tradescantia fluminensis

- chaga / capuchina Tropaeolum majus

- corriola azul Ipomea indica

- dixitaria / pasto chato Paspalum dilatatum

- árbore do ceo / ailanto Ailanthus altissima

- loureiro romano Prunus laurocerasus

- pervinca / cangroia / herba da envexa Vinca difformis

- gladiolo bravo Crocosmia × crocosmiiflora

- etc.


Tratouse de favorecer as especies autóctonas e os espazos vexetais singulares, en especial as fragas de árbores frondosas-caducifolias e zonas húmidas.

Evítanse os monocultivos (p. ex. piñeirais) tanto de especies que non procede polo hábitat no que se desenvolven, como de especies foráneas e exóticas (p. ex.eucaliptos e acacias de elevada proliferación), promovendo a biodiversidade natural en mosaico.

Especies vexetais plantadas

Os exemplares plantados son especies de árbores e arbustos propias da vexetación natural de Galicia (autóctonas). Certas especies que cumpren este criterio e que ademais forman parte da flora autóctona do suroeste de Pontevedra non aparecen recollidas directamente na revexetación porque, ou ben son relativamente abundantes no campus, ou ben colonizan espontaneamente hábitats axeitados con facilidade. Entre elas podemos citar o sanguiño (Frangula alnus), a pereira brava (Pyrus sp.) ou os salgueiros (p.e.: Salix atrocinerea) e vimbios (Salix viminalis). O mesmo se pode dicir de moitas especies de matogueira, coma os toxos (Ulex spp.), uces (Erica spp.) ou xestas (Cytisus scoparius).

En definitiva, as especies de árbores e arbustos empregadas son:

Nome científico

Nome común galego

Nome común castelán

Acer pseudoplatanus

Pradairo

Falso plátano

Alnus glutinosa

Amieiro / Ameneiro

Aliso

Arbutus unedo

Érbedo / Albedro / Moroteiro

Madroño

Betula alba

Bidueiro / Bido

Abedul

Castanea sativa

Castiñeiro

Castaño

Corylus avellana

Abeleira / Abelaira / Abraira

Avellano

Crataegus monogyna

Espiño branco / Estripeiro

Majuelo / Espino albar

Fagus sylvatica

Faia

Haya

Fraxinus angustifolia

Freixa

Fresno

Fraxinus excelsior

Freixo

Fresno común

Ilex aquifolium

Acivro / Xardón

Acebo

Laurus nobilis

Loureiro

Laurel

Populus nigra

Lamagueiro

Chopo negro

Prunus avium

Cerdeira

Cerezo

Prunus spinosa

Abruñeiro / Ameixeira brava

Endrino

Quercus ilex

Aciñeira / Enciño

Encina

Quercus pyrenaica

Cerquiño / Rebolo

Rebollo / Roble melojo

Quercus robur

Carballo

Roble carballo

Quercus suber

Sobreira / Corticeiro

Alcornoque

Sambucus nigra

Sabugueiro

Saúco

Sorbus aucuparia

Capudre / Cancereixo

Serbal de cazadores

Taxus baccata

Teixo

Tejo



O plan de revexetación tamén contempla a creación de pradarías e pastizais e a restauración do estrato basal nas zonas que poidan sufrir ou teñan sufrido alteracións que provoquen unha diminución da cobertura de herbáceas. Neste caso, preténdese facilitar a colonización natural deste grupo de plantas, sementando especies propias dos prados cultivados do campus para procurar a instalación de herbazais nos que se poidan instalar as especies de herbáceas silvestres. Concretamente, empregouse trevo (Trifolium pratense), herba de Vigo (Lolium perenne), poa (Poa annua) e centeo (Secale cereale). En calquera caso, haberá que procurar enriquecer esta mestura básica coas seguintes especies: Arrhenatherum elatius, Dactylis glomerata, Holcus mollis, Lolium perenne, Agrostis spp., Anthoxantum odoratum, Avena sativa, Poa annua, Trifolium repens e Lotus corniculatus.